معبری برای خانواده «دادگستری» 
خیابان پرورش۲۵ پس از جمعه سیاه به نام شهید انیس خوشقدم شد 
داستان هواپیمای ربوده شده بمبئی که در مشهد به زمین نشست!
سال۱۳۶۷ در لابهلای اخبار جنگ تحمیلی یک بمب خبری مشهد را تکان داد؛ هواپیمایی که در آسمان بمبئی ربوده شده، سر از آسمان مشهد درآورده بود؛ آن هم با یک باک خالی و بیش از صد نفر مسافر. این هواپیما در مسیر بانکوک به کراچی ربوده شد.
سال۱۳۶۷ در لابهلای اخبار جنگ تحمیلی، در ماههای پایانی آن یک بمب خبری مشهد را تکان داد؛ هواپیمایی که در آسمان بمبئی ربوده شده، سر از آسمان مشهد درآورده بود؛ آن هم با یک باک خالی و بیش از صد نفر مسافر. ماجرا اینطور است که با اصرار ربایندگان، این هواپیما برای تأمین سوخت و نجات از سقوط در فرودگاه مشهد به زمین مینشیند و برای چندروز نبض اخبار شهر را در دست میگیرد.
آن روزگار، جریده قدس در میان اخبارهایی نظیر بمباران تأسیسات اقتصادی و پتروشیمی بصره، چاپ صحبتهای خلبان اسیر عراقی در روزنامهها و ساخت اولین هواپیمای نیروی هوایی ارتش ایران، مینویسد: «این هواپیمایی که به خطوط هوایی کویت تعلق داشت در مسیر بانکوک به کراچی ربوده شد.»
پرنده آهنین در ساعت۶:۵۹صبح در نودمایلی (حدود ۱۴۴ کیلومتر) شهر امامرضا (ع) سوختش تمام میشود و درخواست فرود میکند. در ابتدا جمهوریاسلامی به این پرنده اجازه فرود نمیدهد ولی درخواست خلبان برای سوختگیری اضطراری کار را به نشستن آن در باند فرودگاه مشهد میکشاند تا جان مسافران بیگناه به خطر نیفتد.
تورق اخبار نشان میدهد که ۹۶مسافر این هواپیما به همراه هجده خدمه آن عازم کراچی بودهاند که گرفتار این ماجرا میشوند تا برای سالها خاطراتشان با هواپیما، سفر و ربودهشدنشان در آسمان گره بخورد.
روایت امروز از حضور هشتادساعته یک هواپیما بیگانه در خاک وطن است که در نهایت سرانجام خوشی را برای سرنشینان آن رقم میزند.
هواپیماربایی در صدر اخبار شهر
اهمیت این خبر باعث میشود تیتر نخست جراید آن زمان در نیمه فروردین به این اتفاق منحصربهفرد اختصاص یابد. تیتر یک روزنامه قدس در این روز نگاهها را به خود فرا میخواند: «مشروح تازهترین تحولات ماجرای هواپیمای ربودهشده کویتی».
در همین زمان، متن بیانیه شماره یک هواپیماربایان منتشر میشود که وجه دیگری از ماجرا را برای عموم روشن میکند. در این بیانیه آمده است: «ما در کویت موردظلم واقع شدیم و هفده تن زندانی در زندانهای آنجا داریم که به بدترین شیوه شکنجه میشوند و تا آنجا که اطلاعات ما میگوید بعضی از آنها از شدت جراحات راهی بیمارستان شدهاند... ما درخواست میکنیم که همه آنها را آزاد کنند و این شرط اساسی ماست تا مسافران را آزاد کنیم. ما آمادهایم با آنها همکاری کنیم...»
آنها در پایان درخواستشان تأکید میکنند: «اگر نمیخواهید واسطه ما باشید، درخواست سوخت داریم.» قطع رابطه هواپیماربایان با برج مراقبت شش ساعت طول میکشد و نگرانیها را افزون میکند. آنها در نخستین تماس، تقاضای پزشک و گاز اکسیژن دارند تا به حال بعضی از مسافران که وضعیت خوبی ندارند، رسیدگی کنند. پزشک متخصص به داخل هواپیما میرود و از حال خوب بیشتر مسافران خبر میآورد.
طبق گزارش او، حال سه تن از مسافران مساعد نیست که با مراقبتها ویژه داخل هواپیما تحت درمان قرار میگیرند. پزشک اعزامی به خبرنگاران میگوید دو بیمار زن را که به زبان عربی تکلم میکنند و احتمالا کویتیاند مداوا کرده است. او میافزاید: «حال یکی از آن دو چندان رضایتبخش نبوده و هواپیماربایان با درخواست او مبنی بر اجازه خروج بیمار موافقت نکردهاند.»
جابهجایی مخاطره آمیز هواپیما در باند فرود
رقیق مصطفیعیسی، تنها مردی که از دست عاملان ربایش آزاد میشود، جزئیات بیشتری از اتفاقات داخل هواپیمای سرقتی را به بیرون از آن منتقل میکند. گویا حال این مسافر که ناراحتی قلبی داشته است، در تنگنای اتفاقات آن روز، رو به وخامت میگذارد و بههمیندلیل هم از مهلکه ربایش هواپیما میگریزد.
البته او وقتی که ربایندگان در هواپیما دست به عملیات میزنند، خواب است؛ وقتی خواب پلکهای او را روی هم میکشاند، اتفاقات در هواپیما به شکل دیگری پیش میرود تا زمانی که چشم میگشاید، سرنوشتش بیشباهت به اصحاب کهف نباشد و ببیند که کنترل هواپیما در دست سارقان هواپیما ست. آنها خدمه و مسافران را جمع و به عقب هواپیما هدایت میکنند تا نیت خود را عملی کنند.
طبق گفته او ربایندگان شش یا هفت نفر با نارنجک دستی و کلت بودهاند. او قصه این ربایش را که تا سالها برای شنیدن در جمعها و محافل خانوادگی و دوستانه تازه بوده است، چنین روایت میکند: «آنها دستهای ما را بستند و من از استرس حالت تهوع گرفتم و مشکل تنفسی پیدا کردم و حالم چندینبار بههم خورد. آنها مرا به قسمت جلوی هواپیما بردند. حال من رو به وخامت گذاشت و در نهایت مرا به بیرون هدایت کردند.»
سی ساعت از نشستن هواپیمای کویتی به داخل باند فرودگاه مشهد میگذرد و همین موضوع آشوبی را در مسیر فرود دیگرهواپیماها برپا کرده است. پرنده آهنین در جای نامناسبی قرار دارد و مانع از پرواز دیگرهواپیماها و انجام سفرهای هوایی در فرودگاه مشهد شده است. مذاکرات پیاپی باعث میشود بالاخره موافقت سارقان با جابهجایی هواپیما به یک نقطه دیگر در محوطه فرود جلب شود. البته این کار مخاطرهآمیز است، زیرا ممکن است با کوچکترین حرکت مشکوکی جان گروگانها به خطر بیفتد.
آزادی زنان گروگان با تلاش ایرانیها
از آنجا که مسافران در فرودگاه بانکوک سوار هواپیما شده بودند تا خودشان را به مقصد برسانند، ترکیب ملیت آنها بسیار متنوع است. ۲۲ نفر از آنها تبعه انگلستان هستند. در میان مسافران اتباع فیلیپینی، سنگاپوری، ایرلندی، مصری، آلمانی، تایلندی، سوری، فلسطینی و پاکستانی نیز وجود دارند تا این ماجرا ابعاد گستردهتری پیدا کند و چشم و گوش دنیا را به سوی اتفاقات مشهد بکشاند.
به همین خاطر گروهی در فرودگاه مستقر میشوند تا با ربایندگان مذاکره کنند. با تلاش مذاکره کنندگان ایرانی، ۲۴گروگان زن موفق میشوند خودشان را به پلههای هواپیما برسانند و دوباره گام بر زمین رهایی بگذارند. حاصل تلاش و پیگیری آنها در ساعت ۳۰دقیقه بامداد پس از بیست ساعت به بار مینشیند.
برای بسیاری از این بانوان این آخر راه نیست، چون همراهان آنها همچنان در این هواپیمای کذایی گرفتار هستند. ۱۰ انگلیسی، یک فیلیپینی، یک سنگاپوری، یک ایرلندی، یک اتریشی، سه مصری، یک آلمانی، سه تایلندی، یک سوری، یک فلسطینی و یک پاکستانی در میان نجاتیافتگان هستند.
پنج خدمه هواپیما نیز جان سالم به در میبرند و به همراه دیگرمسافران به هتلی در مشهد منتقل میشوند. آنها در یک مصاحبه مطبوعاتی شرکت میکنند تا ابعاد تازهای از ماجرا را برای افکارعمومی بیان کنند. نیکلا آپلوی و برادرش از جمله مسافران داخل هواپیما هستند که حالا میانشان بهقدر یک گروگانگیری جدایی افتاده است.
یکی از آنها نجات یافته و دیگر همچنان گرفتار است. مسافران و خدمه زن هواپیما میگویند که هیچ زدوخوردی در هواپیما ندیدهاند و هواپیماربایان با نقاب و اسلحه کمری بودهاند. خدمه فیلیپینی نیز میگوید ربایندگان دو ساعت قبل از نشستن هواپیما در کویت و در آسمان بمبئی هواپیما را ربودهاند.
او میافزاید: «ربایندگان ما را از قسمت بالا به قسمت پایین هواپیما هدایت کردند. زنان را بر صندلی نشاندند و مردان را کف هواپیما خواباندند.»
نجات جان ۵۷ نفر و پرواز از مشهد
یک هیئت پنجنفره و یک تیم پزشکی از کویت به سوی ایران راه میافتند تا با مذاکره مستقیم با هواپیماربایان به این ماجرا خاتمه دهند؛ البته مقامات این کشور بههمینراحتی تن به درخواست آنها نمیدهند و آزادسازی این زندانیان سیاسی را باجخواهی میدانند و زیر بار آن نمیروند.
این هیئت بالاخره پایشان به مشهد باز و در فرودگاه مستقر میشوند. صبر ربایندگان اندکاندک به سر میرسد و تهدید به ترک مشهد میکنند. هیئت کویتی مذاکره را منوط به خروج همه مسافران و خدمه هواپیما میکند ولی ربایندگان ضمن درخواست سوخت کامل و مواد غذایی، در پاسخ میگویند: «ما گامهای مثبت زیادی -از جمله آزادسازی خدمه و مسافران از ملیتهای مختلف و اجازه معالجه بیماران- برداشتهایم ولی تاکنون هیچ قدم مثبتی از سوی کویت برداشته نشده است. تا ساعت۱۲ امروز به مقامات کویتی فرصت میدهیم و چنانچه به تقاضای ما پاسخ مثبت داده نشود، با پذیرش تمامی مسئولیتهای ناشی از آن فرودگاه مشهد را ترک خواهیم نمود. هشدار میدهیم هرگونه تهدید علیه هواپیما را تحمل نکرده و اعلام میداریم آمادگی انفجار هواپیما را داریم.»
ربایندگان ما را از قسمت بالا به قسمت پایین هواپیما هدایت کردند. زنان را بر صندلی نشاندند و مردان را کف هواپیما خواباندند
در این شرایط هواپیمای ربودهشده خطوط هوایی کویت هشتاد ساعت در فرودگاه مشهد توقف میکند و در نیمروز جمعه به پرواز درمیآید و به سوی مقصد نامعلوم میرود. در آخرین مذاکرات به ربایندگان اطلاع داده میشود همه فرودگاههای جهان به روی شما بسته است و آنها نیز اعلام میکنند با این حساب هواپیما برای انفجار آماده است.
ایجاد موانعی روی باند و استقرار نیروهای نظامی مانع از پرواز هواپیما میشود و آنها مسافران گرفتار در بند خود را تهدید به قتل میکنند. با افزایش تهدیدات مسئولان تصمیم به برچیدن موانع میکنند. حدود ساعت ۱۴:۱۳ نخستین موتور هواپیما روشن میشود و چنددقیقه بعد پرنده آهنین به طرف باند اصلی حرکت میکند و از زمین بلند میشود. چند دقیقه بعد خلبان اعلام میکند در ارتفاع ۸ هزار پا و بهسوی جنوب در حرکت است. در نهایت مذاکرات مقامات ایرانی جان ۵۷ نفر را نجات میدهد.
سرانجام پرنده ربودهشده
ماجراهای هواپیمای ربودهشده کویتی در خاک کشورمان همینجا به پایان میرسد ولی اهمیت آن برای مشهدیها باعث میشود روزنامه قدس اخبار آن را دنبال کند. این هواپیما ابتدا به بیروت میرود و تقاضای فرود میکند. مقامات امنیتی فرودگاه بیروت در پاسخ به تقاضای ربایندگان اعلام میکنند باید به فرودگاه دمشق بروند تا مواد سوختی برایشان تأمین شود.
هواپیماربایان، اما مخالفت و با هواپیما سرقتی به سوی قبرس حرکت میکنند و در فرودگاه لارنکا دوباره به زمین مینشینند تا دور جدید مذاکرات با هیئت قبرسی فلسطینی آغاز شود و سوختگیری بدون دردسر انجام شود؛ البته این مذاکرات سرانجام خوشی ندارد و به قتل یک مقام نظامی داخل هواپیما منجر میشود.
ربایندگان تهدید میکنند در صورت تأمین نشدن سوخت برای هواپیما دومین گروگان را هم خواهند کشت. این تهدید هم خیلی زود به واقعیت تبدیل میشود و ربایندگان یک جسد دیگر را نیز به بیرون هواپیما میاندازند تا نگرانی برای جان دیگر سرنشینان هواپیما بیشتر شود. پرنده آهنینِ اسیر پنج روز دیگر را هم در قبرس میماند.
در یازدهمین روز ربایش روزنامه قدس تیتر میزند: «ماجرای هواپیمای ربودهشده کویتی پس از یازده روز همچنان بدون راهحل مانده است.» آنها در روزهای بعد به الجزایر میروند تا دوباره سوختگیری کنند و مذاکرات ادامه پیدا میکند.
شانزده روز از شروع این ماجرا میگذرد که بالاخره خبر آزادی همه گروگانها در این فرودگاه به جراید راه پیدا میکند. ربایندگان با این شرط که کویت پیگیر انتقال آنها از الجزایر نشود، موافقت میکنند که هواپیما و گروگانها را سالم تحویل بدهند تا این ماجرا برای انسانهای بیگناه اسیر آن ختمبهخیر شود.
* این گزارش دوشنبه ۶ بهمنماه ۱۴۰۴ در شماره ۴۶۸۴ روزنامه شهرآرا صفحه تاریخ و هویت چاپ شده است.
لینک کوتاه
آوا و نمــــــای شهر
